ALS ve Yeşeren Umutlar: İlk Genetik Temelli Faz 3 İlaç ‘Tofersen’

ALS ve Yeşeren Umutlar: İlk Genetik Temelli Faz 3 İlaç ‘Tofersen’

Amyotrofik Lateral Skleroz (ALS); beyin ve omurilikteki sinir hücrelerini etkileyen ve istemli kas hareketinin kontrolünün kaybına neden olan ilerleyici bir tür kas hastalığıdır.

Çoğunlukla orta hatta ileri yaş hastalığıdır. Hastalık her bireyde farklı seyredebiliyor. Kas zaafının çok daha yavaş ilerlediği vakalar olduğu gibi birkaç ay içinde hızlı ilerleyen vakalarda nadir değildir. Bu hastalıkta kas zaafı dışında yutma, konuşma bozukluğu ve solunum güçlüğü tabloları da görülebilmektedir.

Türkiye’de 5-6 bin kadar ALS vakası olduğunu tahmin edilmektedir. Bu anlamda nadir hastalıklar listesinde yer almaktadır. Bazı ünlü ALS hastalarından ülkemizde Fenerbahçeli futbolcu Sedat’ı, tiyatro sanatçısı Sevinç Aktensel’i, ünlü iş kadını Suna Kıraç’ı ve dünyadan da eski Amerikalı futbolcu Louis Gehrig ve ünlü fizikçi Stephen Hawking’i söyleyebiliriz.

ALS hastalığının nedeni nedir?

ALS’nin sebebi çok büyük araştırmalara rağmen hâlâ tam olarak bilinmiyor. En büyük faktörün genetik aktarım olduğu düşünülmekte ve son yıllarda nörogenetik alanında artan çalışmalar bu hastalığın karanlık yüzünü aydınlatmak konusunda hızla yol almaktadır. Yaklaşık %5-10 olguda ailevi geçiş görülmekte ve ALS hastalarında genetik analizlerle belirli genlerde bozukluk tespit edilebilmektedir. Bu genlerden biri de SOD1 genidir. Bu genin mutasyona uğraması ile ALS ilişkisi uzun zamandan beri bilinmekte ve ailevi geçiş gösteren olguların çoğunda bu gen sorumlu tutulmaktadır.

Deneysel ALS ilacı “Tofersen”

Son yıllarda genetik temelli hastalıklara yönelik gen tedavileri konusundaki çalışmalar hız kazanmıştır. SOD1 geninde mutasyonu olan ALS hastalarında, bu proteinin üretimini engellemeye yönelik “Tofersen” isimli deneysel bir ilaç çalışması başlatılmıştır. Faz 1/Faz 2 çalışma sonuçları olumlu değerlendirildiğinden, ilacın güvenliğini ve etkinliğini değerlendirmek amacı ile Faz 3 klinik çalışmaya geçilmiş ve halen devam etmektedir. Tofersen isimli ilaç, belli zaman aralıklarıyla, beyin omurilik sıvısına bel kemikleri arasına ilacın enjeksiyonuyla uygulanmaktadır. Henüz bu ilaç FDA tarafından onaylanmadı. Yakın bir zamanda deneysel aşamada olan bu ilacın, uygun şartları sağlayan ve Sağlık Bakanlığından onay alan SOD1 mutasyonlu ALS hastaları için kullanımına başlanacaktır.

ALS hastaları Temmuzda başvurabilecek

Temmuz ayının ortasında, hızlı ilerleyen SOD mutasyonu olduğu genetik inceleme ile anlaşılan ALS hastaları bu programa başvurabileceklerdir. Öngörülen Eylül-Ekim aylarında daha geniş bir SOD1-ALS hasta grubunun da ilacın erken erişim programına başvurmasının önü açılacaktır. Hızlı ilerleyen hastalık üzerine Faz 1 ve Faz 2 çalışmalarda etkin ve hastalık hızını yavaşlattığı gösterilen bu ilaç, ALS’ de nörogenetik tedavinin başlangıcı olacaktır. Öte yandan, denenmekte olan genetik temelli tedaviler ALS hastalarında genetik incelemenin önemini bir kez daha ortaya koymuştur.

Moleküler biyoloji ve genetik alanındaki son yıllarda yüz güldürücü gelişmeler sayesinde hastalardaki olası genetik bozuklukları saptamak mümkündür. ALS genetik analizinin yaygınlaştırılması çabasıyla ilk deneysel ajan olan Tofersen gibi belli bir genetik bozukluk için geliştirilecek tedavilere de bu hastaların ulaşımını sağlamak mümkün görünmektedir. Genetik incelemeler ile risk altındaki diğer aile bireylerinin de taranması ve hastalık açısından takip edilmesi de yine genetik tanı merkezlerinini etkin ve yaygın kullanılmasıyla mümkün olacaktır.

Ülkemizde ALS genetiği çalışmaları

Ülkemizde ALS genetiği konusunda çalışan merkezler bulunmakta ve bir kısmı genetik analizlerde ücretsiz sonuç vermektedir. ALS tanısı alan hastaların tümünde SOD1 mutasyon analizlerinin ücretsiz olarak çalışılmasının önünün açılması acil bir konu olarak gündeme gelmelidir. Genetik inceleme sonucu SOD1 mutasyonu saptanan hastalara deneysel tedaviler yönüyle bilgilendirme yapılmalı ve diğer aile bireylerine genetik danışmanlık verilmesi sağlanmalıdır.

BEYİNDER olarak henüz kesin tedavisi olmayan ALS hastalığındaki genetik analiz ve genetik temelli tedavi konularının T.C. Sağlık Bakanlığı Nadir Hastalıklar bünyesinde acil olarak değerlendirilmesini, ilerleyici seyir gösteren SOD1 mutasyonlu gönüllü kişilerin açık erişim Faz 3 çalışmasından yararlanmasının önünün açılmasını ve ‘zaman beyindir’ politikasının sağlıkta yaygınlaştırılmasını beklemekteyiz.